Τα λιποκύτταρα "θυμούνται" την παχυσαρκία ακόμη και μετά την απώλεια βάρους;

Γιατί το σώμα «θυμάται» την παχυσαρκία – και πώς αυτό επηρεάζει τη μακροχρόνια απώλεια βάρους;

Όσοι έχουν βιώσει μεγάλη απώλεια βάρους γνωρίζουν πως η πρόκληση δεν τελειώνει με το αδυνάτισμα – στην πραγματικότητα, το πιο δύσκολο κομμάτι ξεκινάει τότε: η διατήρηση. Παρά την αποφασιστικότητα, την επιμονή και τις σωστές επιλογές, συχνά το σώμα φαίνεται να... αντιδρά. Τι κρύβεται πίσω από αυτό;

Σύμφωνα με έρευνες, η ικανότητα να διατηρηθεί η απώλεια βάρους μετά από έναν χρόνο διαφέρει πολύ από άτομο σε άτομο και εξαρτάται από το πλάνο που ακολουθείται. Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι μόλις το 17% έως 50% των ανθρώπων καταφέρνουν να κρατήσουν τουλάχιστον το 10% του χαμένου βάρους μετά από ένα έτος. Σε γενικές γραμμές, περίπου το 54% έως 67% της αρχικής απώλειας διατηρείται κατά τον πρώτο χρόνο, αλλά το ποσοστό αυτό πέφτει στο 44% μετά από δύο χρόνια.

Μία πρόσφατη μελέτη έρχεται να εξηγήσει γιατί συμβαίνει αυτό, προτείνοντας ότι τα λιποκύτταρα ίσως διατηρούν μια «βιολογική μνήμη» της παλαιότερης παχυσαρκίας, ακόμη και πολύ καιρό μετά την απώλεια κιλών. Όσο κι αν ακούγεται αποθαρρυντικό, η επιστήμη έχει αρχίσει να ρίχνει φως σε αυτούς τους μηχανισμούς — και δεν σημαίνει απαραίτητα ότι όλα είναι προδιαγεγραμμένα.

Τι είναι αυτή η «κυτταρική μνήμη» της παχυσαρκίας;

Οι επιστήμονες Hinte et al. διερεύνησαν αν η παχυσαρκία αφήνει μακροχρόνιο βιολογικό αποτύπωμα — όχι στο DNA καθαυτό, αλλά μέσα από επιγενετικές τροποποιήσεις. Οι αλλαγές αυτές δεν μεταβάλλουν τη δομή του γενετικού υλικού, αλλά επηρεάζουν την έκφραση των γονιδίων.

Μελετώντας δείγματα λιπώδους ιστού από άτομα με σοβαρή παχυσαρκία που είχαν υποβληθεί σε βαριατρική χειρουργική και είχαν χάσει πάνω από το 25% του αρχικού σωματικού τους βάρους, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα λιποκύτταρα εξακολουθούσαν να λειτουργούν «παθολογικά» ακόμη και δύο χρόνια μετά. Ειδικότερα, γονίδια που σχετίζονται με τον μεταβολισμό και τη σωστή λειτουργία των λιποκυττάρων ήταν υποδραστήρια, ενώ γονίδια που σχετίζονται με φλεγμονώδεις διεργασίες και κυτταρική δυσλειτουργία ήταν πιο ενεργά – συγκριτικά με άτομα χωρίς ιστορικό παχυσαρκίας.

Με άλλα λόγια, τα λιποκύτταρα φαίνεται να διατηρούν μια «μνήμη» της προηγούμενης κατάστασής τους.

Πειράματα σε ποντίκια επιβεβαιώνουν την τάση αυτή

Για να κατανοήσουν καλύτερα το φαινόμενο, οι ερευνητές διεξήγαγαν και μελέτες σε ποντίκια. Τα ζώα τράφηκαν με πλούσια σε λιπαρά δίαιτα για 12 ή 25 εβδομάδες, και κατόπιν επανήλθαν σε φυσιολογική διατροφή, γεγονός που οδήγησε σε απώλεια βάρους.

Παρότι επανέκτησαν φυσιολογικό βάρος, τα λιποκύτταρά τους διατήρησαν ενδείξεις φλεγμονής και δυσλειτουργίας σε μοριακό επίπεδο — παρόμοιες με αυτές που είχαν καταγραφεί και στους ανθρώπους. Όταν εκτέθηκαν ξανά σε πλούσια σε λιπαρά τροφή, τα ποντίκια αυτά πήραν βάρος σχεδόν με διπλάσια ταχύτητα σε σχέση με ποντίκια που δεν είχαν ποτέ ιστορικό παχυσαρκίας.

Αυτό υποδηλώνει ότι τα λιποκύτταρα ενδέχεται να «προγραμματίζουν» το σώμα να αποθηκεύει λίπος πιο εύκολα, με τρόπο που ενδεχομένως επιβαρύνει το μεταβολικό σύστημα.

Είναι λοιπόν αναπόφευκτη η επαναπρόσληψη του βάρους;

Η εικόνα είναι πιο σύνθετη απ’ ό,τι φαίνεται. Αν και τα στοιχεία υποδεικνύουν ότι τα λιποκύτταρα «θυμούνται» την προηγούμενη παχυσαρκία, δεν υπάρχει ακόμη απόδειξη ότι αυτές οι επιγενετικές αλλαγές ευθύνονται άμεσα για την επαναφορά του βάρους.

Ένας άλλος κρίσιμος παράγοντας είναι η λεπτίνη, μια ορμόνη που παράγεται από τα λιποκύτταρα και μεταφέρει στον εγκέφαλο την πληροφορία για την ποσότητα λίπους στο σώμα. Όταν χάνεται βάρος, τα επίπεδα λεπτίνης πέφτουν απότομα, με αποτέλεσμα ο εγκέφαλος να αντιδρά σαν να υπάρχει έλλειψη ενέργειας. Αυτό πυροδοτεί έντονη πείνα, μειώνει την ενεργειακή δαπάνη και ουσιαστικά «προτρέπει» το σώμα να ανακτήσει το χαμένο βάρος.

Η μελέτη δεν εξέτασε άμεσα τον ρόλο της λεπτίνης στις επιγενετικές αλλαγές, αλλά αποτελεί έναν τομέα που απαιτεί περαιτέρω μελέτη.

Τι συμπεραίνουμε από όλα αυτά;

Το βασικό μήνυμα είναι πως ο λιπώδης ιστός σε άτομα που υπήρξαν παχύσαρκα διατηρεί μια φλεγμονώδη, μεταβολικά «τραυματισμένη» εικόνα, ακόμα και μετά από σημαντική απώλεια βάρους. Αυτό ίσως εξηγεί γιατί τα πρώην παχύσαρκα άτομα έχουν μεγαλύτερη ευαισθησία στην εμφάνιση μεταβολικών προβλημάτων όπως η ινσουλινοαντίσταση ή η μη-αλκοολική λιπώδης νόσος του ήπατος — ακόμη και αν παραμένουν σταθερά στο νέο τους βάρος.

Μπορούμε να το σκεφτούμε όπως έναν παλιό τραυματισμό: ίσως έχει επουλωθεί, αλλά αφήνει μια ευαισθησία ή αδυναμία που χρειάζεται προσοχή.

Και τώρα; Συνεχίζεις – και αξίζει!

Η συγκεκριμένη μελέτη σε καμία περίπτωση δεν ακυρώνει τα οφέλη της απώλειας βάρους. Το αντίθετο: η μείωση του λίπους βελτιώνει την καρδιαγγειακή υγεία, τη διάθεση, τη γνωστική λειτουργία και την ποιότητα ζωής.

Αν λοιπόν αυτά τα μοριακά «ίχνη» της παχυσαρκίας κάνουν την προσπάθεια διατήρησης πιο δύσκολη, δεν σημαίνει ότι είναι και μάταιη. Απλώς χρειάζεται μεγαλύτερη εγρήγορση, υποστήριξη και εξατομικευμένες στρατηγικές.

Στο The BioHACK project είμαστε εδώ για να σε ενισχύσουμε με εξετάσεις, επιστημονικά πρωτόκολλα και συνεχή καθοδήγηση, ώστε το ταξίδι προς την υγεία να είναι όχι μόνο επιτυχημένο, αλλά και βιώσιμο μακροπρόθεσμα!

Βιβλιογραφία

Hinte LC, Castellano-Castillo D, Ghosh A, et al. Adipose tissue retains an epigenetic memory of obesity after weight loss. Nature. 2024;636(8042):457-465. doi:10.1038/s41586-024-08165-7 

May CN, Cox-Martin M, Ho AS, McCallum M, Chan C, Blessing K, Behr H, Blanco P, Mitchell ES, Michaelides A. Weight loss maintenance after a digital commercial behavior change program (Noom Weight): Observational cross-sectional survey study. Obes Sci Pract. 2023 Apr 5;9(5):443-451. doi: 10.1002/osp4.666. PMID: 37810531; PMCID: PMC10551118.

 Anderson JW, Konz EC, Frederich RC, Wood CL. Long-term weight-loss maintenance: a meta-analysis of US studies. Am J Clin Nutr. 2001 Nov;74(5):579-84. doi: 10.1093/ajcn/74.5.579. PMID: 11684524.