Καφέ λιπώδης ιστός: το «εργοστάσιο καύσης θερμίδων» του σώματός μας

Όταν ακούμε «λίπος», το μυαλό πάει αμέσως σε αποθήκες ενέργειας και περιττά κιλά. Όμως υπάρχει ένας τύπος λίπους που κάνει το ακριβώς αντίθετο: καίει θερμίδες για να παράγει θερμότητα. Αυτός είναι ο καφέ λιπώδης ιστός (Brown Adipose Tissue - BAT)! Παρόλο που για δεκαετίες θεωρούσαμε ότι υπάρχει μόνο στα μωρά, η επιστήμη αποκάλυψε πως ο καφέ λιπώδης ιστός συνεχίζει να υπάρχει και στους ενήλικες!

Τι είναι ο καφέ λιπώδης ιστός;

Σε αντίθεση με τον «λευκό» λιπώδη ιστό, που δρα ως αποθήκη ενέργειας, ο καφέ λιπώδης ιστός λειτουργεί σαν θερμογενετικό εργοστάσιο. Τα κύτταρά του περιέχουν άφθονα μιτοχόνδρια, μικρά οργανίδια που παράγουν ενέργεια, και πλούσιες ποσότητες σιδήρου, που δίνουν στον ιστό το χαρακτηριστικό καφέ χρώμα. Η βασική του αποστολή είναι η παραγωγή θερμότητας (χωρίς να προκαλείται ρίγη), με στόχο τη διατήρηση της θερμοκρασίας του σώματος, ιδιαίτερα σε νεογνά ή σε συνθήκες ψύχους.

Πώς ενεργοποιείται ο καφέ λιπώδης ιστός;

Ο κύριος «διακόπτης» που ενεργοποιεί τον καφέ λιπώδη ιστό είναι το κρύο. Όταν η θερμοκρασία του περιβάλλοντος πέφτει, ο εγκέφαλος στέλνει σήματα μέσω του νευρικού συστήματος, προκαλώντας την απελευθέρωση μιας ουσίας που λέγεται νοραδρεναλίνη. Αυτή «ξυπνά» τα κύτταρα του καφέ λίπους και τα ωθεί να αυξήσουν τη δραστηριότητά τους. Στα μιτοχόνδρια (τα μικρά εργοστάσια ενέργειας των κυττάρων), υπάρχει μια ειδική πρωτεΐνη (UCP1) που αλλάζει τον τρόπο λειτουργίας τους. Αντί δηλαδή να αποθηκεύουν την ενέργεια σε μορφή καυσίμου (ATP), την «καίνε» απευθείας και την απελευθερώνουν ως θερμότητα. Έτσι, το σώμα μας χρησιμοποιεί αποθέματα θερμίδων για να παραμείνει ζεστό, χωρίς να χρειάζεται να τρέμει, μέσω σύσπασης των μυών.

Καφέ vs Λευκό vs Μπεζ λίπος

Ο λιπώδης ιστός δεν είναι ίδιος σε όλο το σώμα. Υπάρχουν τρεις κύριοι τύποι, με εντελώς διαφορετικούς ρόλους:

• Λευκό λίπος (WAT): Ο «αποθηκευτικός χώρος» του οργανισμού. Μαζεύει την πλεονάζουσα ενέργεια σε μορφή λίπους για μελλοντική χρήση.
• Καφέ λίπος (BAT): Ο «καυστήρας» του σώματος.
• Μπεζ ή «brite» λίπος: Ένας ενδιάμεσος τύπος. Πρόκειται για λευκά λιποκύτταρα που μπορούν, κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες, όπως η παρατεταμένη έκθεση στο κρύο, η φυσική δραστηριότητα ή η επίδραση ορισμένων ορμονών, να «μεταμορφωθούν» και να λειτουργήσουν σαν καφέ λίπος. Η διαδικασία αυτή είναι γνωστή ως browning.

Γιατί μας ενδιαφέρει τόσο ο καφέ λιπώδης ιστός;

Μελέτες έχουν δείξει ότι όσοι έχουν μεγαλύτερη ποσότητα ή δραστηριότητα καφέ λιπώδους ιστού μπορεί να απολαμβάνουν κάποια σημαντικά μεταβολικά πλεονεκτήματα:

• Έχουν υψηλότερη κατανάλωση θερμίδων σε κατάσταση ηρεμίας.
• Εμφανίζουν βελτιωμένη ευαισθησία στην ινσουλίνη, άρα χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2.
• Προστατεύονται σε έναν βαθμό από τη συσσώρευση λίπους, αφού αντί να αποθηκεύουν πλεονάζουσα ενέργεια, τη μετατρέπουν άμεσα σε θερμότητα.

Πώς μπορούμε να τον ενεργοποιήσουμε;

Αν και η έρευνα είναι ακόμα σε εξέλιξη, υπάρχουν ορισμένοι τρόποι που φαίνεται να ενισχύουν τη δραστηριότητα του καφέ λιπώδους ιστού:

• Έκθεση σε ήπιο ψύχος: Τακτική παραμονή σε περιβάλλον 17–19°C μπορεί να αυξήσει σταδιακά την ενεργοποίηση του BAT.
• Κρυοθεραπεία (Cryotherapy): Πρόκειται για μια μέθοδο όπου το σώμα εκτίθεται για 3 λεπτά σε εξαιρετικά χαμηλές θερμοκρασίες (από -100°C έως -180°C) μέσα σε ειδικό θάλαμο. 
• Φυσική δραστηριότητα: Η άσκηση προάγει την έκκριση ιριζίνης, ορμόνης που μετατρέπει τμήμα του λευκού λίπους σε μπεζ.

Μπορεί ο καφέ λιπώδης ιστός να είναι το «κλειδί» για την απώλεια βάρους;Η απάντηση είναι ότι αποτελεί έναν σημαντικό σύμμαχο, αλλά όχι τη μοναδική λύση. Με υγιεινές συνήθειες, τακτική κίνηση και μικρή έκθεση στο κρύο, μπορούμε να αξιοποιήσουμε τη φυσική του ικανότητα να καίει θερμίδες και να ενισχύσουμε την ευεξία μας.

Βιβλιογραφία – References

Jung, S. M., Sanchez-Gurmaches, J., & Guertin, D. A. (2019). Brown Adipose Tissue Development and Metabolism. Handbook of experimental pharmacology, 251, 3–36. https://doi.org/10.1007/164_2018_168

Cheng, L., Wang, J., Dai, H., Duan, Y., An, Y., Shi, L., Lv, Y., Li, H., Wang, C., Ma, Q., Li, Y., Li, P., Du, H., & Zhao, B. (2021). Brown and beige adipose tissue: a novel therapeutic strategy for obesity and type 2 diabetes mellitus. Adipocyte, 10(1), 48–65. https://doi.org/10.1080/21623945.2020.1870060 

Iwen, K. A., Backhaus, J., Cassens, M., Waltl, M., Hedesan, O. C., Merkel, M., Heeren, J., Sina, C., Rademacher, L., Windjäger, A., Haug, A. R., Kiefer, F. W., Lehnert, H., & Schmid, S. M. (2017). Cold-Induced Brown Adipose Tissue Activity Alters Plasma Fatty Acids and Improves Glucose Metabolism in Men. The Journal of clinical endocrinology and metabolism, 102(11), 4226–4234. https://doi.org/10.1210/jc.2017-01250

van der Lans, A. A., Hoeks, J., Brans, B., Vijgen, G. H., Visser, M. G., Vosselman, M. J., Hansen, J., Jörgensen, J. A., Wu, J., Mottaghy, F. M., Schrauwen, P., & van Marken Lichtenbelt, W. D. (2013). Cold acclimation recruits human brown fat and increases nonshivering thermogenesis. The Journal of clinical investigation, 123(8), 3395–3403. https://doi.org/10.1172/JCI68993

Huo, C., Song, Z., Yin, J., Zhu, Y., Miao, X., Qian, H., Wang, J., Ye, L., & Zhou, L. (2022). Effect of Acute Cold Exposure on Energy Metabolism and Activity of Brown Adipose Tissue in Humans: A Systematic Review and Meta-Analysis. Frontiers in physiology, 13, 917084. https://doi.org/10.3389/fphys.2022.917084

Chechi, K., van Marken Lichtenbelt, W., & Richard, D. (2018). Brown and beige adipose tissues: phenotype and metabolic potential in mice and men. Journal of applied physiology (Bethesda, Md. : 1985), 124(2), 482–496. https://doi.org/10.1152/japplphysiol.00021.2017

Herz, C. T., & Kiefer, F. W. (2019). Adipose tissue browning in mice and humans. The Journal of endocrinology, 241(3), R97–R109. https://doi.org/10.1530/JOE-18-0598

Lee, P., Werner, C. D., Kebebew, E., & Celi, F. S. (2014). Functional thermogenic beige adipogenesis is inducible in human neck fat. International journal of obesity (2005), 38(2), 170–176. https://doi.org/10.1038/ijo.2013.82

Singh, R., Barrios, A., Dirakvand, G., & Pervin, S. (2021). Human Brown Adipose Tissue and Metabolic Health: Potential for Therapeutic Avenues. Cells, 10(11), 3030. https://doi.org/10.3390/cells10113030Mu, W. J., Zhu, J. Y., Chen, M., & Guo, L. (2021). Exercise-Mediated Browning of White Adipose Tissue: Its Significance, Mechanism and Effectiveness. International journal of molecular sciences, 22(21), 11512. https://doi.org/10.3390/ijms222111512