Έντερο: ο δεύτερος «εγκέφαλός» μας

Έχεις την εντύπωση ότι το έντερο περιορίζεται μόνο στη διαδικασία της πέψης και της απορρόφησης θρεπτικών συστατικών; Στην πραγματικότητα, ο ρόλος του είναι πολύ πιο σύνθετος και εντυπωσιακός. Πλήθος επιστημονικών μελετών των τελευταίων δεκαετιών έρχεται να ανατρέψει αυτή την περιορισμένη αντίληψη, αποκαλύπτοντας το έντερο ως ένα εξαιρετικά πολύπλοκο σύστημα με δική του νευρική δραστηριότητα, συνεχή αλληλεπίδραση με τον εγκέφαλο και καθοριστική επίδραση στη σωματική και ψυχική υγεία. Δεν είναι τυχαίο που πολλοί αποκαλούν πλέον το έντερο "δεύτερο εγκέφαλο".

Και πώς γίνεται αυτό;

Η αναγνώριση του εντέρου ως «δεύτερου εγκεφάλου» στηρίζεται στην ύπαρξη του εντερικού νευρικού συστήματος (ENS – Enteric Nervous System), ενός εκτεταμένου δικτύου νευρώνων που είναι ενσωματωμένο στα τοιχώματα του εντέρου. Το ENS αποτελείται από περίπου 100 εκατομμύρια νευρικά κύτταρα – περισσότερα από όσα περιέχει ο ίδιος ο νωτιαίος μυελός – και είναι ικανό να ρυθμίζει αυτόνομα όλες τις λειτουργίες της πέψης: από τη ροή της τροφής και την έκκριση ενζύμων έως και την κινητικότητα του εντέρου. Το εντυπωσιακό είναι ότι μπορεί να λειτουργεί ανεξάρτητα από τον εγκέφαλο, με βαθμό αυτονομίας που δεν παρατηρείται σε κανένα άλλο περιφερειακό νευρικό σύστημα του οργανισμού.

Πέρα όμως από την ικανότητα αυτονομίας, η επικοινωνία του με τον εγκέφαλο είναι διαρκής και αμφίδρομη. Ο βασικός δίαυλος αυτής της επικοινωνίας είναι το πνευμονογαστρικό νεύρο (vagus nerve), το οποίο μεταφέρει σήματα από το έντερο προς τον εγκέφαλο και αντίστροφα. Η διαδικασία αυτή, είναι γνωστή ως άξονας εντέρου-εγκεφάλου (gut-brain axis).

Αξιοσημείωτο είναι ότι πάνω από το 90% της σεροτονίνης, της ουσίας που σχετίζεται με την καλή διάθεση και τη συναισθηματική σταθερότητα, παράγεται στο έντερο και όχι στον εγκέφαλο. Αντίστοιχα, πολλές άλλες νευροδιαβιβαστικές ουσίες που συνδέονται με την ψυχική λειτουργία, όπως η ντοπαμίνη και το GABA, εντοπίζονται επίσης στον γαστρεντερικό σωλήνα. Αυτό εξηγεί γιατί το έντερο επηρεάζει τόσο βαθιά την ψυχολογία μας. Δεν είναι τυχαίο το ότι σε καταστάσεις άγχους ή λύπης νιώθουμε «κόμπο στο στομάχι» ή άλλες ενοχλήσεις στην κοιλιακή χώρα, καθώς τα συναισθήματά μας εκδηλώνονται άμεσα και στο σώμα, με το έντερο να αποτελεί έναν από τους βασικούς τους αποδέκτες.

Κεντρικό ρόλο σε αυτή τη σύνδεση παίζει και το μικροβίωμα, δηλαδή το σύνολο των μικροοργανισμών που ζουν στο έντερο. Αυτοί οι τρισεκατομμύρια μικροοργανισμοί, που περιλαμβάνουν βακτήρια, μύκητες και ιούς, επιδρούν καθοριστικά σε πολλαπλά επίπεδα. Διαμορφώνουν την ανοσολογική απόκριση, συμβάλλουν στη σύνθεση βιταμινών, και, όπως αποδεικνύεται, συμμετέχουν στην παραγωγή νευροχημικών ουσιών. Όταν η ισορροπία του μικροβιώματος διαταράσσεται, κατάσταση γνωστή ως δυσβίωση, παρατηρούνται αυξημένα επίπεδα άγχους, διαταραχές διάθεσης, δυσκολίες συγκέντρωσης ακόμα και πρόωρη γνωσιακή έκπτωση. Η διαταραχή αυτή μπορεί να προκύψει είτε λόγω διατροφής, από υπερβολική χρήση αντιβιοτικών, χρόνιο στρες ή υποκείμενες ασθένειες!

Τι ρόλο παίζει η διατροφή σε όλα αυτά;

Κομβικό. Οι διατροφικές μας επιλογές επηρεάζουν άμεσα τη σύσταση και τη λειτουργία του εντερικού μικροβιώματος, ενισχύοντας ή αποδυναμώνοντας τη δράση των ωφέλιμων μικροοργανισμών. Τροφές που περιέχουν ζωντανούς μικροοργανισμούς, όπως το γιαούρτι και το κεφίρ, γνωστές ως προβιοτικά, συμβάλλουν στην ενίσχυση των «καλών» βακτηρίων. Τα πρεβιοτικά, από την άλλη, δρουν ως τροφή για αυτά τα βακτήρια και βρίσκονται σε τρόφιμα όπως το σκόρδο, το κρεμμύδι, το πράσο, η μπανάνα και η βρώμη. Επιπλέον, τροφές πλούσιες σε πολυφαινόλες (κακάο, μύρτιλα, πράσινο τσάι) προσφέρουν ισχυρή αντιοξειδωτική προστασία, ενισχύοντας τη μικροβιακή ποικιλότητα και μειώνοντας τις φλεγμονές στο έντερο. Αντίθετα, μια διατροφή πλούσια σε επεξεργασμένα τρόφιμα, ζάχαρη και τρανς λιπαρά έχει συσχετιστεί με αυξημένη φλεγμονώδη δραστηριότητα και γνωσιακή εξασθένηση, υπονομεύοντας τη λεπτή ισορροπία του εντερικού οικοσυστήματος.

Συνεπώς, το έντερο δεν είναι απλώς ένα πεπτικό όργανο, αλλά ένα σύνθετο νευροβιολογικό σύστημα που επηρεάζει καθοριστικά τη συνολική μας υγεία, σωματική και ψυχική. Ο χαρακτηρισμός του ως «δεύτερος εγκέφαλος» δεν αποτελεί υπερβολή, αλλά μια επιστημονικά τεκμηριωμένη διαπίστωση. Αναγνωρίζοντας τη σημασία της εντερικής λειτουργίας, μπορούμε να υιοθετήσουμε μια πιο ολιστική προσέγγιση στην πρόληψη και την αντιμετώπιση προβλημάτων υγείας. Γι’ αυτό, στο κέντρο μας προσφέρουμε τη δυνατότητα αξιολόγησης της κατάστασης του εντέρου μέσω εξειδικευμένων βιοχημικών εξετάσεων ούρων, που μας επιτρέπουν να εντοπίσουμε ενδείξεις εντερικής δυσβίωσης και να διαμορφώσουμε πλήρως εξατομικευμένες θεραπευτικές παρεμβάσεις, προσαρμοσμένες στις δικές σου ανάγκες!

Βιβλιογραφία

Kara G. Margolis, John F. Cryan, Emeran A. Mayer, The Microbiota-Gut-Brain Axis: From Motility to Mood, Gastroenterology, Volume 160, Issue 5, 2021, Pages 1486-1501, ISSN 0016-5085, https://doi.org/10.1053/j.gastro.2020.10.066

Appleton J. The Gut-Brain Axis: Influence of Microbiota on Mood and Mental Health. Integr Med (Encinitas). 2018 Aug;17(4):28-32. PMID: 31043907; PMCID: PMC6469458.

Carabotti M, Scirocco A, Maselli MA, Severi C. The gut-brain axis: interactions between enteric microbiota, central and enteric nervous systems. Ann Gastroenterol. 2015 Apr-Jun;28(2):203-209. PMID: 25830558; PMCID: PMC4367209.

Góralczyk-Bińkowska A, Szmajda-Krygier D, Kozłowska E. The Microbiota-Gut-Brain Axis in Psychiatric Disorders. Int J Mol Sci. 2022 Sep 24;23(19):11245. doi: 10.3390/ijms231911245. PMID: 36232548; PMCID: PMC9570195.

Wang J, Zhu N, Su X, Gao Y, Yang R. Gut-Microbiota-Derived Metabolites Maintain Gut and Systemic Immune Homeostasis. Cells. 2023 Mar 2;12(5):793. doi: 10.3390/cells12050793. PMID: 36899929; PMCID: PMC10000530. Chandrasekaran P, Weiskirchen S, Weiskirchen R. Effects of Probiotics on Gut Microbiota: An Overview. Int J Mol Sci. 2024 May 30;25(11):6022. doi: 10.3390/ijms25116022. PMID: 38892208; PMCID: PMC11172883.